Giriş
15 Mayıs 1919 sabahı, İzmir tarihinin en karanlık sayfalarından birine tanıklık etti. Yunan kuvvetlerinin şehre çıkarma yapmasıyla başlayan işgal, yalnızca cephede değil, sivil hayatın her noktasında da acı sonuçlar doğurdu. Bu acı sonuçlardan biri, bugünkü adıyla İzmir Mithatpaşa Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nin, o dönemki adıyla Hamidiye Sanayi Mektebi'nin dördüncü sınıf öğrencisi, 1903 doğumlu Rasim Efendi'nin şehadetidir.
Rasim Efendi'nin hikâyesi, resmî tarih anlatılarının çoğu zaman gözden kaçırdığı, ancak bir okul arkadaşının kalemi sayesinde günümüze ulaşabilen küçük ama son derece kıymetli bir belgeye dayanır. Bu yazıda, hem Rasim Efendi'nin şehadetinin arka planını hem de bu hikâyenin bize ulaşmasını sağlayan tarihsel süreci; dönemin okul hayatını, işgalin eğitim kurumlarına etkisini ve olayın bugüne taşınma biçimini akademik bir çerçevede ele alacağız.
15 Mayıs 1919: İzmir'in İşgalinin Tarihsel Arka Planı
Rasim Efendi'nin şehadetini anlamak için, önce içinde yaşadığı günün ağırlığını hatırlamak gerekir.
Mondros Mütarekesi'nden İşgale Uzanan Süreç
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti'ni fiilen silahsızlandırırken, İtilaf Devletleri'ne stratejik bölgeleri işgal etme yetkisi de tanımıştı. Ege'deki nüfuz mücadelesinde İtalya'nın bölgeye yönelik taleplerini dengelemek isteyen İngiltere, Fransa ve ABD, Paris Barış Konferansı'nda İzmir'in Yunanistan tarafından işgal edilmesine onay verdi. Bu karar, yalnızca askerî değil, aynı zamanda kültürel ve eğitimsel bir müdahalenin de kapısını araladı.
15 Mayıs Sabahında Yaşananlar
15 Mayıs 1919 sabahı Yunan birlikleri İzmir rıhtımına çıktığında, şehirde önce sessiz bir şaşkınlık, ardından yoğun bir direniş dalgası yaşandı. Gazeteci Hasan Tahsin'in işgal kuvvetlerine ateş açması, günün sembol anlarından biri olarak tarihe geçti. Ancak işgalin etkileri o gün rıhtımla sınırlı kalmadı; şehrin idari, kültürel ve eğitim kurumları da kısa sürede Yunan yönetiminin denetimine girdi.
Nitekim aynı gün, şehrin önemli eğitim kurumlarından biri olan Hamidiye Sanayi Mektebi de bu kargaşadan doğrudan etkilendi ve okulun basılması sırasında Rasim Efendi hayatını kaybetti.
Hamidiye Sanayi Mektebi'nden Mithatpaşa Lisesi'ne: Bir Kurumun Kökleri
Rasim Efendi'nin şehadetinin gerçekleştiği kurumu tanımadan, olayın tam bağlamını kavramak mümkün değildir.
Islahhaneden Meslek Okuluna
Bugünkü Mithatpaşa Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nin temelleri, 1867 yılında Mithat Paşa'nın öncülüğünde hazırlanan "Islahhaneler Nizamnamesi" ile atılmıştır. Bu düzenleme çerçevesinde 1868-1869 öğretim yılında İzmir Islahhanesi adıyla açılan kurum, başlangıçta kimsesiz ve yoksul çocuklara kunduracılık, çorapçılık ve marangozluk gibi meslekler kazandırmayı amaçlıyordu.
Zaman içinde okulun eğitim yelpazesi genişledi; terzilik, halıcılık, demircilik ve mızıkacılık gibi alanlar eklenince kurum İzmir Mekteb-i Sanayi adını aldı. II. Abdülhamit döneminde padişahın okula gösterdiği ilgi sonucunda, kurum bir süre Hamidiye Sanayi Mektebi olarak anıldı — Rasim Efendi'nin öğrenciliği de işte bu döneme rastlar.
İşgal Yıllarında Okulun Durumu
1919'da başlayan işgal, okulun olağan işleyişini kökten sarstı:
- Savaş yıllarında askeriyenin okula yerleştirdiği makineler, sahipleri tarafından geri alınırken beraberinde okula ait olmayan malzemeler de götürüldü.
- Okul binası Yunan askerleri tarafından fiilen işgal edildi; gece gündüz süngülü nöbetçiler bina çevresinde konuşlandırıldı.
- Buna rağmen marangoz ve kundura atölyeleri bir süre daha faaliyetini sürdürebildi.
- Ailesi olmayan öğrencilerden atölyesi kapanan bir kısmı, gündüzleri fabrikalarda çalışmaya, geceleri ise okulu yatakhane olarak kullanmaya başladı.
Dönemin öğrencilerinden Ahmet Keşşaf İgot'un hatıralarına göre, Yunan idaresi millî marş söylenmesini ve bando çalınmasını yasaklamış, öğrenciler sokakta Yunan bayrağının altından geçmeye zorlanmış, hatta gayrimüslim çocuklar tarafından taşlanmıştır. Bu tablo, işgalin yalnızca askerî değil, gündelik ve psikolojik boyutlarını da gözler önüne sermektedir.
Rasim Efendi Kimdi?
Elimizdeki belgelere göre Rasim Efendi, 1903 doğumlu, Hamidiye Sanayi Mektebi'nin dördüncü sınıfında öğrenim gören genç bir öğrenciydi. İşgalin başladığı 15 Mayıs 1919 günü, henüz 16 yaşındaydı.
Şehadetin Gerçekleştiği An
Kayıtlara göre, 15 Mayıs 1919 günü Hamidiye Sanayi Mektebi'nin Yunan askerleri tarafından basılması esnasında Rasim Efendi şehit edilmiştir. Bu olay, işgalin ilk saatlerinde eğitim kurumlarının da doğrudan hedef hâline geldiğini gösteren nadir somut örneklerden biridir.
Olayın Örtbas Edilmesi
Belgeler, olayın ardından yaşananların da en az şehadetin kendisi kadar dikkat çekici olduğunu ortaya koyuyor:
- Rasim Efendi'nin şehadetinin duyulması bilinçli biçimde engellenmiştir.
- Okul, olayın hemen ardından kapatılmıştır.
- İptidai (ilkokul) sınıfı öğrencileri Darüleytam'a (yetimler yurduna) gönderilmiştir.
- Okul yöneticilerinden, öğretmenlerinden ve öğrencilerinden bir kısmı gözaltına alınıp kötü muameleye maruz kalmıştır.
Bu örtbas girişimi, işgal yönetiminin yalnızca fiziksel değil, bilgi akışı üzerinde de denetim kurmaya çalıştığını göstermesi bakımından önemlidir.
Bir Tanığın Kalemiyle: Ahmet Keşşaf İgot'un Hatıraları
Rasim Efendi'nin hikâyesinin bugüne ulaşmasını sağlayan en kritik halka, okul arkadaşı Ahmet Keşşaf İgot'un tuttuğu hatıralardır. İgot, işgal yıllarının dörtte üçünü bu okulda geçirmiş bir tanık olarak, yaşadıklarını ve arkadaşının şehadetini unutmamış, bunları yazıya dökmüştür.
İgot'un bu girişimi iki açıdan önemlidir:
- Hatıralarının bir kopyasını Yeni Asır Emekliler Anı Yarışması'na göndererek olayın kamuoyuna ulaşmasına katkı sağlamıştır.
- Diğer bir kopyasını ve şehit arkadaşının çerçevelettiği fotoğrafını okul kütüphanesine bağışlayarak, kurumsal hafızanın bir parçası hâline getirmiştir.
Anıların Kurtarılışı ve Akademik Çalışmalara Yansıması
İzmir Sanayi Mektebi'nin tarihi üzerine yüksek lisans çalışması yürüten Gülnaz (Koyuncu) Yakın, okul kütüphanesinde bulduğu bu kırmızı ciltli hatıra defterinden yararlanarak İzmir Sanayi Mektebi (Mithat Paşa Endüstri Meslek Lisesi) (1868-1923) adlı eserini kaleme almıştır. Ne yazık ki İgot'un orijinal el yazması hatıraları bugün okul kütüphanesinde bulunmamaktadır; bu değerli bilgi, yalnızca Yakın'ın çalışmasına aktardığı ölçüde günümüze ulaşabilmiştir.
Bu durum, sözlü ve yazılı hatıraların arşivlenmesinin ne denli kırılgan bir süreç olduğunu; bir belgenin kaybolmasıyla bir hayatın hikâyesinin de silinme tehlikesiyle karşı karşıya kalabileceğini açıkça göstermektedir.
Konuyla ilgili diğer önemli kaynaklar arasında Sadiye Tutsak'ın İzmir'de Eğitim ve Eğitimciler 1850-1950 adlı çalışması ile Yılmaz Göçmen'in Ahmet Keşşaf İgot'a da yer verdiği Geçmişten Günümüze Tire'nin Yıldızları kitabı sayılabilir. Yakın zamanda ise araştırmacı Abdülkadir Hazman, Rasim Efendi'nin şehadetini konu alan Rasim Efendi: Kahrolsun Esaret, Yaşasın Özgürlük adlı eseriyle bu hikâyeyi daha geniş kitlelere taşımıştır.
Belgenin ve Anlatının Tarihsel Önemi
Rasim Efendi vakası, Millî Mücadele tarihyazımında sıkça karşılaşılan bir soruna da işaret eder: büyük anlatıların gölgesinde kalan, ancak yerel ve kurumsal düzeyde derin izler bırakan küçük ölçekli olaylar.
Şifahi Tarih ve Okul Arşivlerinin Değeri
Bu vaka, tarih araştırmacıları için birkaç açıdan öğreticidir:
- Kurumsal hafızanın rolü: Bir okulun kütüphanesinde saklanan bir hatıra defteri, resmî arşivlerde yer almayan bir şehadeti kayıt altına alabilir.
- Tanıklığın aktarımı: Olayı doğrudan yaşayan bir bireyin (Ahmet Keşşaf İgot) yazılı tanıklığı, ikinci ve üçüncü kuşak araştırmacılar (Gülnaz Koyuncu Yakın, Abdülkadir Hazman) için birincil kaynak işlevi görmüştür.
- Örtbas edilen olayların iz sürülmesi: İşgal yönetiminin olayı bastırma çabasına rağmen, bilgi tamamen yok olmamış; nesilden nesile aktarılarak akademik çalışmalara konu olabilmiştir.
Rasim Efendi Anısının Bugünkü Yaşatılışı
Bugün Rasim Efendi'ye dair resmî bilgiler ve fotoğraf, İzmir Mithatpaşa Teknik Anadolu Lisesi müdür odasında sergilenmektedir. Okulun tarih öğretmeni Züleyha Burak'ın bu belgeleri Cumhuriyet Eğitim Müzesi envanterine kaydettirmiş olması, kurumsal düzeyde sürdürülen bir hafıza çalışmasının somut göstergesidir.
Genç Şehitler ve Millî Mücadele'de Öğrenci Direnişi
Rasim Efendi'nin hikâyesi, tek başına bir vaka olmanın ötesinde, Millî Mücadele döneminde öğrenci ve gençlerin oynadığı rolün de bir yansımasıdır. İşgal yıllarında:
- Öğrenciler, millî marşların ve bandoların yasaklanmasına rağmen millî duygularını çeşitli biçimlerde ifade etmeye devam etmiştir.
- Eğitim kurumları, işgal yönetimleri tarafından ideolojik denetim altına alınmaya çalışılan öncelikli hedeflerden biri olmuştur — nitekim İzmir'de Maarif Müdürlüğü'nün adı dahi "Mekâtib-i İslamiye Maarif İdaresi" olarak değiştirilmiş ve Yunan Fevkalade Komiserliği'ne bağlanmıştır.
- Gençlerin bu dönemde maruz kaldığı baskı, yalnızca fiziksel şiddetle değil, kültürel ve sembolik alanların (dil, müzik, bayrak) denetim altına alınmasıyla da kendini göstermiştir.
Bu çerçevede Rasim Efendi, adı bilinen ama hikâyesi uzun süre kamuoyunun gündemine taşınmamış pek çok genç şehitten yalnızca biridir. Onun örneği, benzer vakaların farklı şehirlerde ve okullarda da araştırılmayı beklediğini hatırlatması bakımından önemlidir.
Sonuç: Rasim Efendi'nin Mirası
Rasim Efendi'nin şehadeti, 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgaliyle başlayan sürecin, cephe gerisindeki sivil ve eğitim hayatını da nasıl derinden etkilediğinin çarpıcı bir örneğidir. Onun hikâyesi, resmî tarihin değil, bir okul arkadaşının sadakatle tuttuğu hatıraların, bir araştırmacının kütüphane raflarında yürüttüğü sabırlı çalışmanın ve bir okulun kurumsal hafızasının ortak ürünüdür.
Bugün Mithatpaşa Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nin duvarlarında yaşayan bu anı, tarih araştırmacılarına şu hatırlatmayı yapar: Millî Mücadele'nin büyük anlatısı, çoğu zaman küçük, yerel ve kişisel belgelerin sabırla bir araya getirilmesiyle tamamlanır. Rasim Efendi, işte bu sabırlı tarih yazımının hem konusu hem de en değerli tanıklarından biridir.
Kaynakça
- Gülnaz Koyuncu Yakın, İzmir Sanayi Mektebi (Mithat Paşa Endüstri Meslek Lisesi) (1868-1923), İzmir, 1997.
- Sadiye Tutsak, İzmir'de Eğitim ve Eğitimciler 1850-1950, T.C. Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri, s. 326.
- Yılmaz Göçmen, Geçmişten Günümüze Tire'nin Yıldızları, Ankara, 2012.
- Abdülkadir Hazman, Rasim Efendi: Kahrolsun Esaret, Yaşasın Özgürlük, Kil Yayınları, 2025.
- Celal Öcal, "İzmir'in İşgali Sırasında Şehit Edilen Hamidiye Sanayi Mektebi Öğrencisi Rasim Efendi", Sabithaber, 25 Haziran 2026.
- "Mithatpaşa Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi", Vikipedi.
0 Yorumlar